Άρθρα - Συνεντεύξεις

Ruina mundi: Επιδημίες στην ευρωπαϊκή «εποχή του σιδήρου»

Το PIPERATA.GR αναδημοσιεύει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ιστορικό άρθρο που προσεγγίζει τον καταρρέοντα κόσμο του 17ου αιώνα και αφουγκράζεται την αγωνία του δικού μας, σύγχρονου κόσμου, ο οποίος με τη σειρά του αγναντεύει… την καταστροφή εν μέσω της πανδημίας του νέου κορωνοϊού.

Γράφει ο Νίκος Σκοπλάκης*

Με την αυγή του 17ου αιώνα ανέτειλε µια εποχή κατά την οποία το ανθρώπινο σώµα έγινε «οίκος φοβερής οδύνης», «κονίστρα παγερού φόβου, πλήρες σφοδρής θλίψης», σύµφωνα µε τις διατυπώσεις ενός τέκνου της εποχής από τη Σιλεσία, του ποιητή Αντρέας Γκρίφιους (Andreas Gryphius, 1616-64).

Κατά την πρώτη περίπου εικοσαετία του 17ου αιώνα υπήρξε στην Ευρώπη –ιδίως την κεντρική– µια «συσσώρευση ολέθρια διαρθρωμένων συνθηκών», όπως επισημαίνει ο Γερμανός ιστορικός Χάιντς Σίλινγκ (Heinz Schilling): έντονα κρισιακά φαινόμενα στην οικονομία, την παραγωγή και στον ανεφοδιασμό, δημογραφικές μεταβολές και μετακινήσεις πληθυσμών, αντίξοες κλιματικές αλλαγές, θρησκευτικοί ανταγωνισμοί, ένδεια, πείνα και επιδημίες. Εκρηκτικό μείγμα μέσα από το οποίο ξέσπασε ένας καταστροφικός πόλεμος. εκείνος που με διάφορες φάσεις και περιπλοκές κράτησε έως το έτος-τομή 1648 και αποκλήθηκε «τριακονταετής». Οι εξωγενείς αιτίες εκείνης της μεγάλης σύγκρουσης άσκησαν εξαρχής επίδραση στην έναρξη του πολέμου και γι’ αυτό πρέπει να διερευνηθούν συστηματικότερα, αναφέρει ένας άλλος Γερμανός μελετητής της περιόδου, ο καθηγητής Γιοχάνες Μπούρκχαρντ (Johannes Burkhardt).

Ο επίσης καθηγητής Νεότερης Ιστορίας Γιοχάνες Αρντ (Johannes Arndt) διαγιγνώσκει στην Ευρώπη του 1600 έναν «κόσμο της στέρησης» (Welt des Mangels). Ιδίως στην κεντρική Ευρώπη, ύστερα από μια περίοδο πολύ μεγάλης ανάπτυξης κατά τα τρία τέταρτα του 16ου αιώνα, οι άνθρωποι έρχονταν αντιμέτωποι με μια πραγματικότητα στην οποία τα εμπορεύματα ήταν πάρα πολύ ακριβά και τα χρήματα ήταν πάρα πολύ λίγα, η δουλειά γινόταν ολοένα πιο δυσεύρετη για όλο και περισσότερους ανθρώπους και οι τιμές αυξάνονταν με πολύ επικίνδυνους ρυθμούς για την επιβίωση. Σε αυτή την περίοδο μεταξύ του προνεωτερικού κόσμου της φεουδαρχίας και της πρώιμης νεωτερικότητας, ο οικονομολόγος Τζον Μέιναρντ Κέινς (John Maynard Keynes) εντόπισε την εκκίνηση του καπιταλισμού. Η σύγχρονη έρευνα ανιχνεύει εδώ την έναρξη ενός «αιώνα της κρίσης».

Ως άρα διά φθειρός ερρύη τα φαύλα

Και η ίδια η φύση έμοιαζε να συμβάλλει στην όξυνση αυτών των κρίσεων. Χάρη στις πολύτιμες συμβολές του γεωγράφου Ρίντιγκερ Γκλάζερ γνωρίζουμε ότι από το 1570 περίπου άρχισε μια εποχή ακραίων κλιματικών μεταβολών. Για παράδειγμα, το 1611 ο Φεβρουάριος ήταν αρκετά ζεστός ενώ ο Μάιος του ίδιου έτους πέρασε με δριμύ ψύχος. Οι πρώτοι μήνες του 1615 πέρασαν με ασυνήθιστα βαρύ χειμώνα και το υπόλοιπο του ίδιου έτους κυριάρχησε μια άνευ προηγουμένου ξηρασία. Μεταξύ του 1608 και του 1618 πολλές φορές πάγωσαν καλλιέργειες και καταστράφηκαν σοδειές. Στον «κόσμο της στέρησης» με τις απότομες κλιματικές αλλαγές και τη μεγαλύτερη διάρκεια του ψύχους, μες στα βαριά (και πολύ συχνά κακοπλυμένα) ρούχα των ανθρώπων άρχισαν να πολλαπλασιάζονται οι ψείρες, που μεταδίδουν τον τύφο, αλλά και οι ψύλλοι, που μεταδίδουν την πανώλη.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου η πανώλη μεταδιδόταν από τα αντιμαχόμενα στρατεύματα με ακόμη μεγαλύτερη ταχύτητα. Τόσο πριν όσο και –πολύ περισσότερο– μετά το ξέσπασμα του Τριακονταετούς Πολέμου η βουβωνική και η πνευμονική πανώλη θέρισαν δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους. Η συχνότητα και η κλίμακα των επιδημιών μετά το 1618 καταδεικνύουν μια πανδημία κατά την οποία ο ρυθμός της μετάδοσης μετριαζόταν αλλά δεν σταματούσε ολοκληρωτικά εξαιτίας της παράτασης του πολέμου και των περιπλοκών του, της κακής διατροφής, της απόλυτης ένδειας και της αυξημένης κινητικότητας.

Όμως, δεν ήταν μόνο η πανώλη. Στον «κόσμο της στέρησης», ο οποίος πολύ σύντομα έγινε και κόσμος του πολέμου, ήταν μεγάλη και καταστροφική η έκθεση σε όλων των ειδών τις ιογενείς και βακτηριακές λοιμώξεις.

Ιδίως μετά το 1618 η πανδημία της πανώλης άφηνε την Ευρώπη έκθετη σε άλλες φονικές επιδημίες, ιδίως όταν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις απέκοπταν πολύ μεγάλες περιοχές από την τροφοδοσία. Πολύ γρήγορα οι επιδημίες αποκλήθηκαν «τρίτος εχθρός», εξίσου επικίνδυνος για όλες τις αντιμαχόμενες πλευρές του Τριακονταετούς Πολέμου. Ακόμη και σε μια χώρα όπως η Αγγλία, στην οποία ο Τριακονταετής Πόλεμος δεν είχε άμεσο αντίκτυπο, η ευρωπαϊκή πανδημία της πανώλης σε συνδυασμό με τις υπόλοιπες επιδημίες είχε πολύ οδυνηρές συνέπειες. Μέχρι το 1625 το Λονδίνο είχε χάσει το ένα πέμπτο του πληθυσμού του και μόνο μεταξύ του 1625 και του 1646 άρχισαν να μειώνονται τα επίπεδα των θανάτων.

Μα στον ίδιο «κόσμο της στέρησης» οι ατελέστατες γνώσεις για τις αιτίες των επιδημιών και των λοιμώξεων, όπως και η πλήρης απουσία μέσων για την καταπολέμησή τους, καθιστούσαν τον πληθυσμό ακόμη πιο ευάλωτο. Μόνο στη Νάπολη πέθαναν σε μικρό χρονικό διάστημα 6.000 άνθρωποι από την επιδημία διφθερίτιδας του 1618. η ίδια επιδημία εξαπλώθηκε στην Καμπανία, την Καλαβρία, τη Σικελία και τη Μάλτα. Εναν περίπου χρόνο αργότερα η επιδημία ανεμοβλογιάς θέρισε χιλιάδες στην περιοχή της Βασιλείας και από εκεί μεταδόθηκε ταχύτατα στη Βαυαρία και στα μεσοδυτικά γερμανικά κρατίδια. Ο συμβολισμός των ιπποτών της Αποκάλυψης έγινε εξαιρετικά δημοφιλής μεταξύ των καλλιτεχνών της εποχής – ύστερα βεβαίως από τον Αλμπρεχτ Ντίρερ, ο οποίος είχε ζήσει στην αρκετά ασφαλή και συγκριτικά προνομιακή εποχή του πρώιμου 16ου αιώνα.

Η σύμπλεξη homo militaris – homo patiens

Η αλληλεπίδραση των επιδημιών με τον πόλεμο και την απόλυτη ένδεια γίνεται σαφέστερη εφόσον αναλογιστούμε εκείνο που έχει διατυπώσει η σύγχρονη ιστορική έρευνα: στη μεγάλη τους πλειονότητα τα θύματα κατά τον Τριακονταετή Πόλεμο, λίγο πριν και λίγο μετά, δεν έχασαν τη ζωή τους εξαιτίας των εχθροπραξιών αλλά λόγω των λοιμών και του λιμού.

Η ίδια αλληλεπίδραση είχε τεράστιο αντίκτυπο στη ζωή των ανθρώπων της ευρωπαϊκής «εποχής του σιδήρου», όπως αποκλήθηκε εκείνη η περίοδος ήδη από τον 17ο αιώνα. Η αποκαλυπτική αίσθηση κοινωνικής κατάρρευσης συνυπήρχε με την αίσθηση του σώματος που τελεί υπό διαρκή απειλή, του σώματος που ασθενεί και εξουθενώνεται, του ανθρώπινου σώματος που απομονώνεται, μετέωρο ανάμεσα σε άδειες ή κατεστραμμένες κοινότητες και σε μια γενικευμένη εντύπωση ερήμωσης, εγκατάλειψης και απουσίας νοήματος. Η ίδια η ασθένεια γινόταν αντιληπτή ως μια ακόμη εισβολή από ετερότητες αλλότριες και εχθρικές προς την κοινότητα που βρισκόταν σε προϊούσα αποσύνθεση. Ο homo militaris και ο homo patiens συμπλέκονταν στο ίδιο σώμα του 17ου αιώνα. Και η ασθένεια που το απειλούσε, άγνωστη, φρικτή, ανείπωτα καταστροφική, έπαιρνε το όνομά της από τη χώρα ενός άλλου. Για παράδειγμα, στον γερμανόφωνο «κόσμο της στέρησης» και του πολέμου η σύφιλη εξακολουθούσε να ονομάζεται Franzosenkrankheit («νόσος των Γάλλων»), ενώ μια εξαιρετικά μεταδοτική λοίμωξη που προκαλούσε πνευμονία ήταν γνωστή ήδη από τον 16ο αιώνα ως Englischer Schweiß («αγγλικός ιδρώτας»).

Κρισιακά φαινόμενα, πολεμικά φαινόμενα και «μιάσματα» έγιναν για πολλούς τα συμπτώματα ενός κόσμου που καταρρέει και κατερειπώνεται: ruina mundi. Από την υπαρξιακή αγωνία του 17ου στην υπαρξιακή αγωνία του 21ου αιώνα, η αρρώστια γίνεται αντιληπτή μαζί με τον πόλεμο, αλλά και ως πόλεμος. Μέσα στις προκλήσεις των αναγωγών, στην ορμή των σχηματοποιήσεων, στις απεγνωσμένες προσπάθειες του κοινωνικού σώματος για εύληπτους παραλληλισμούς υπάρχει μια φράση του Φουκό από ένα κείμενο του 1954 που μας προειδοποιεί. ότι δηλαδή αυτό που περιγράφουμε ως «πραγματικότητα της νόσου καθεαυτή δεν είναι παρά ένα στιγμιότυπο, το οποίο λήφθηκε πάνω στην κίνηση της ύπαρξης που θεμελιώνει την ιστορικότητά της την ίδια στιγμή που γίνεται χρονικότητα».

Σε αυτήν τη χρονικότητα που «γίνεται» λοιπόν ίσως αισθανόμαστε μια αλλόκοτη εγγύτητα με τον μακρινό μας ποιητή από τη Σιλεσία.

*O Νίκος Σκοπλάκης είναι ιστορικός – μεταφραστής

Πηγή: Documento

 

Κοινοποιήστε το άρθρο:
Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

2 × 4 =